Балжин хатан гэж хэн бэ?

Огноог нөхцөлт байдлаар, ойролцоогоор тавьсан болно. Орчин үеийн буриадуудын дийлэнх нь Хори монголчууд юм. Тэд Аргунь, Онон голыг гатлан нутагласнаар буриад хэмээн нэрлэгдэх болсон.

Ээдрээтэй мэдээ баримтыг нягтлан шинжилсний үндсэнд Балжин хатан 1550-иад оны эцэс буюу 1560-аад оны эхээр төрсөн гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн юм. Тэрээр хожим залгамжлагчид нь Чин улсыг (1644–1911) үндэслэн байгуулсан манжийн эзэн Нурхачтай (1559–1626) үе чацуутан байжээ.

1368 оноос 1500-гаад он хүртэл үргэлжилсэн Монголын эзэнт гүрний урт удаан уналтын дараагаар газар зүйн их нээлтүүд болон дэлхий дахиныг дахин хуваарилах 200 гаруй жил үргэлжилсэн их үе шат залгамжилсан юм. Чухам энэ цаг үед манж нар хятадыг эзлэн авч, оросын аянчин шинжээчид Уралын Пелымын вант улсаас эхлэн Алс Дорнод хүртэлх эзэнгүй шахам нутгаар зүүн тийш ахиж, нутгийн жижиг аймгуудын эсэргүүцэлтэй тулгарч байжээ.

Эдгээр шилжилт хөдөлгөөний үр дүнд Байгал нуурын бүс нутагт буриад монгол үндэстэн бүрэлдэн тогтож эхэлсэн бөгөөд тэд зүүн ба өмнөд зүгээс манж болон зүүн Монгол аймгуудад, өрнө зүгээс Манжуурын зүүн заагт тулж ирсэн Москвагийн Оросын албаны хүмүүст шахагдаж байв. Ийнхүү Чин гүрэн болон хараахан эзэнт гүрэн болж амжаагүй байсан Москвагийн Орос орон зэрэгцэн гарч иржээ…

Балжин хатны түүхийг Базаргуро Цынгуев (1918–2008) судлан бичиж байсан бөгөөд түүний гар бичмэл эхэд үндэслэн түүний нэрэмжит «Эх нутгийн охин. Бальжин хатны тухай тэмдэглэл» хэмээх зохиолыг туурвисан юм. Энэхүү өгүүлэлд уг судалгааны материалаас ашиглав. Олон сурвалж бичгээс үзвэл Балжин хатны нөхөр Дай хунтайж хорийн 11 овгийн ард иргэдийн нэг хэсгийг дагуулан 1594 онд Эргүнэ голыг гаталж, манжийн нутгаас зугтан гарчээ. Энэ үед Бальжин хатан хэдийн насанд хүрсэн эмэгтэй байв.

Зугтсан оныг Тугулдур Тобоевын шастираас авсан бөгөөд бусад судалж тэмдэглэгчид 1600-аад оны эхэн, бүр 1613 он гэж заасан байдаг.

Вандан Юмсунов бичихдээ: «Хорийн 11 эцгийн ард иргэдийн ихэнх хэсэг тэрхүү эртний Монгол нутагт төөрсний дараа, багахан хэмжээний 11 овгийн ард иргэд Солонготын Бүүвэй бэйл баатарын хүү Дай хон тайж болон түүний эхнэрийн хамт хаан Михаил Фёдоровичийн үед буюу 1613 оны орчимд гэр бүлээ дагуулан энд нүүдэллэн иржээ. Тэд одоогийн Нэрчүү тойргийн Хүхүлэбийн нурууны ар, өвөр биеэр, Улирэнгэ голд цутгах Хуандайту хэмээх газарт төвлөрөн суурьшжээ» гэжээ. Энэ үед Бальжин хатан 50 гаруй настай байсан байж болох бөгөөд энэ тухай цааш нь өгүүлэх болно.

«…багахан хэмжээний…» гэснийг санан санагалзацгаая.

  Хүхүлэби гэдэг нь Бооржа (Борзя) мужид байх Кукульбей хэц нуруу, Хуандайту гэдэг нь тэрхүү мужид орших Кондуйн балгас юм. Тэд одоогийн Капцегайтуй болон Кайластуй тосгоны хоорондох аль нэг газраар гол гаталж, Кондуйн балгасанд хүрээд тэндээ гурван жил орчим амьдарчээ. Хүн, мал явж чадахаар ийм өөр хөндий энд байхгүй. Агын буриад монголчуудын ихэнх нь хори гэж нэрлэгддэг энэ ард иргэдээс гаралтай билээ. Тэднийг энэ нутагт Дай хунтайж, Балжин хатан хоёр дагуулан авчирчээ…

Балжин хатны ураг удмын тухай янз бүрийн зохиолчид бичсээр ирсэн. Жишээ нь, Шираб-Нимбу Хобитуев өөрийн шастиртаа түүнийг Наран ханы охин гэж баталдаг бол бусад нь Буха ноёны охин гэж бичдэг. Хэд хэдэн зохиолч түүнийг Лигдэн ханы охин гэдэгт итгэлтэй байдаг бол Хөлөнбуйрын Эрхим Бат мөн Бальжин хатныг Түмэдийн Алтан ханы охин гэж тэмдэглэжээ. Өвөр Монголын Түмэд хошууны Бэлиг баатар ч мөн түүнийг Алтан ханы охин гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Өвөр Монголын өөр нэгэн зохиолч Сэбэдийн Дамдин өөрийн номдоо Балжин хатныг түмэд гаралтай гэж үзжээ. Ер нь, хүний ам таглаж болох биш дээ. 1999 онд Улаан-Үд хотод болсон эрдэм шинжилгээний хурал дээр Бодонгууд Абида үг хэлэхдээ Балжин хатныг боржигин (чингисийн) алтан ургийн хүн байсан гэж мэдэгдсэн. Тэрээр Чингис хааны бага хүү Толуйгаас Алтан хан хүртэлх ураг хэлхээг хөөж, Балжин хатныг Алтан ханы охин байсан гэж баталжээ. Балжин хатны төрж өссөн газар болох Өвөрмонголын ихэнх зохиолчид түүнийг Түмэдийн Алтан ханы охин гэдэгт бүрэн итгэлтэй байдаг.

Гэвч логик дараалал болон бодит баримтууд эдгээр мэдээллийг бүхэлд нь няцааж байгаа юм.

Алтан ханы тухай товч, нэвтэрхий толийн лавлах мэдээллийг сөхвөл: Алтан ханы өөрийн нэр нь Анда эсвэл Амда, амьдарч байсан он цаг нь 1507–1582, 1548 оноос 1582 он хүртэл Түмэдийн хаант улсын хан байсан, Монголын их хан Барсболдын хоёрдугаар хүү бөгөөд домогт Даян хааны (1464–1517) ач юм.

Эцгийгээ нас барсны дараа Алтан хан Монголын эзэнт гүрний баруун түмэнд багтах түмэд түмнийг захиран суув. Түүний ах Гүнбилэг мэргэн ордос түмнийг захирч байжээ. 1542 онд ах Гүнбилэгээ нас барсны дараа Амда буюу Алтан хан монгол аймгуудын баруун түмний тэргүүлэгч болов…

1547 онд Монголын эзэн Бодь Алаг хан насан эцэслэсний дараа Алтан хан шинэ хан Дарайсүн хүдэн хантай зөрчилдөж, түүнийг зүүн зүгийн нутаг руу шахан зайлуулжээ. Тэдний хоорондын найрамдал дөрвөн жилийн дараа буюу 1551 онд сая нэг байгуулагджээ. Түүнээс арай хожуу буюу 1554 онд Алтан хан Хөх хот буюу Хөх хотын шавийг тавьжээ.

Олон арван жилийн турш Алтан хан хятадын нутаг дэвсгэр рүү чиглэсэн их аян цэргийг тэргүүлж байв: түүний цэрэг гурван удаа (1529, 1530, 1542 онуудад) дайран довтолж, их хэмжээний сөнөөлт учруулж байжээ. Ялангуяа 1550 онд Алтан ханы арми цагаан хэрмийг даван давшилж, Бээжин хотод тулан ирж, нийслэл хотын захын дүүргүүдийг галдан шатаасан нь нэн хүнд цохилт болов. Жилийн дараа Датун болон Сюаньфу хотуудад худалдааны за зах нээх нөхцөлтэйгөөр Нанхиадын эрх баригчидтай найрамдлын гэрээ байгуулжээ. Гэвч удалгүй Хятадын тал эдгээр яармагийг хааснаар Алтан хан Хятадын хил дагуу дахин цэргийн ажиллагаа явуулж эхлэв. 1552 онд тэрээр Монголын эзэнт гүрний хуучин нийслэл Хархорумыг захиргаандаа авчээ. Эцэст нь 1571 оны найрамдлын гэрээгээр Манжийн хаанаас зөвшөөрөл авч, хараат улсын хувиар худалдааны тусгай эрх ямба эдлэх болов.

Алтан хан Гуравдугаар Далай ламаар дамжуулан дипломат харилцаа тогтоох санаачилга гаргаж, монголчуудын дунд буддын шашин өргөн дэлгэрэхэд ихэд дэмжлэг үзүүлжээ. Алтан ханы гэрлэлтээс найман хүү үлдсэн нь: Сэнгэ дүүрэн хан, Баян баатар тайж, Төвөд тайж, Бинт элдэн тайж, Далад хүлүг тайж, Будашир тайж, Кунчук тайж, Жамц тайж нар юм. 1582 онд Алтан хан нас барсны дараа түүний ахмад хүү Сэнгэ дүүрэнг хан орийг залгамжилж, 1586 онд насан эцэслэх хүртлээ түмэд аймгийн хан байв.

Энэ түүхэнд Балжин хатны тухай ямар ч мэдээ сэлт байхгүй. Тэрээр Алтан ханы будангуй (бусдаас гарсан) охин байж болох уу? Түүнийг түмэд эмэгтэй байсан гэх хувилбар үлдэнэ. Алтан хан бол түмэдийн хүчирхэг хан байсан. Түмэдүүд урьд цагт хоривтой ураг садан байсан бөгөөд түүхэнд хори-түмэд гэдэг ард иргэд байдаг билээ.

Балжин хатан Умард Юань улсын Лигдэн ханы (1592–1634) охин байх ямар ч боломжгүй. Хааны амьдарч байсан он цагийг харна уу. Мөн Бүүвэй бэйл болон Дай хунтайжийн тухай мэдээ сэлтийг олох боломжгүй бөгөөд тэд зөвхөн хорийн дээд сийг одоогийн Забайкальегийн нутаг руу зугтан гарсан явдалтай холбогдон дурдагддаг. Нэг зүйл маргаангүй: хорийн дээд сий монголчуудын уугуул нутаг дэвсгэрээр нүүдэллэн амьдарч байгаад тэндээс Забайкалье руу зугтжээ. Нутаг орондоо байх боломжгүй болсон гол шалтгаан нь манж нар болон Балжин хатантай холбоотой үйл явдлууд байж болох юм.

«Хори» болон бусад ард иргэдийг Байгал нуурын бүс нутагт ирэхээс нь өмнө, зугтан гарахаас нь өмнө «буриад» гэж нэрлэх нь тун буруу бөгөөд харин энэ тохиолдолд «Монгол» гэх залгавар заавал байх ёстой. Жишээ нь, хори-монголчууд гэх мэт.

Базаргуро Цынгуев нэгэн домог яриаг дурдсан байдаг бөгөөд тэнд Балжин хатныг хадамд гарахаас нь өмнө сүй тавьсан хүн байсан, тиймээс тэр өөр хүнтэй суун амьдарч байсан газраасаа алслан нүүх бодолгүй байсан гэж өгүүлдэг. Тэр цагт охин хүн нөхрөө өөрийн дураар сонгох эрхгүй байсан ч зарим нэг нөхцөл шаардлага тавих эрхтэй байсан бололтой. Балжин хатны шаардлага нь дараах байдалтай байв:

Түүний инж нь нэг түмэнтэй тэнцэх ёстой.

Алс замын аян замаас хамгаалах харуул хамгаалалттай байх.

Инжинд өгсөн ард иргэдийн хамт хадамд гарч амьдрах. Гурав дахь нөхцөлийг эцэг нь (тэр хэн байв?) зөвшөөрсөнгүй. Учир нь сүйт бүсгүйн инж буюу хорийн 11 овгийн ард иргэдийн хэсэг нь түүний хадам эцгийн эзэмшилд очиж, тэндхийн хууль цаазад захирагдах ёстой бөгөөд Балжин хатан өөрөө хорийн ард иргэдийн нэг овгийн хүн биш байв.

Эрхим Батын «Говийн тэмдэглэл» болон түмэдийн Бэлиг баатрын «Говийн яриа» зохиолд Бальжин хатан өөрийн ард иргэдийн (инжийн) хамт Хатан голын умард талд байрлах Майдарын сүмээс аян замаа эхэлсэн гэсэн санааг дэвшүүлдэг. Хатан гол гэдэг нь түмэдийн Алтан ханы эзэмшил нутгаар урсдаг Хуанхэ гол юм гэдгийг сануулъя.

Намсрайн Цэвжид болон Эрдэнийн Мөнхдэлэг нарын ярианаас үзвэл салан одохдоо Балжин хатан бидэнд үл мэдэгдэх тэрхүү сүй тавьсан залуудаа зориулан нэгэн дуу зохиож дуулжээ:

 Хонин сүрэг бэлчсэн алсад

Хорин хоног би чамайгаа хүлээнэ

Манант алсаас дөрөөний чинь зангааг

 Сонсохсон гэж далдхан горьдон хүлээнэ… Уулзан золгох мөрөөдөл биелсэнгүй.

 Эрхэм Бат «Говийн тэмдэглэл»-дээ Хуанхэ голуудаас Барга-Монгол (Хөлөнбуйр) хүртэл Балжин хатан болон хорийн 11 овгийн ард иргэд гурван жилийн турш аялж хүрсэн гэж бичжээ. Мэдээж замдаа олон гамшиг, саад бэрхшээлтэй тулгарсан. Халуун зунаар замыг нь гол ус хааж, өвөл нь уулын давааны замуудыг цас хааж байв. Шилжилт хөдөлгөөн тун алгуур байлаа. Шинэ амьдрал Монголын зүүн хоsection дахь Бүүвэй бэйлийн эзэмшилд эхлэх ёстой байв.

Хорийн ард иргэдийн түүхийг боловсролтой нийгэм болон оросын түшмэдэд 1822 онд Эрхүү хотод гадаад иргэдийг удирдах дүрмийн төслийг боловсруулахад оролцож байсан Төгөлдөр Тобоев анх танилцуулжээ. Мэдээж тэрээр илтгэлдээ Балжин хатны түүхийн өөрийн хувилбарыг ярьж өгсөн байна.

Дай Хунтайжийн нутаглаж байсан бэлчээрт эртний Кондуй балгас болон Улирэнгүй гол, түүний цутгал голууд багтаж байсан бөгөөд хорийн 11 овгийнхон, эхнэр нөхөр хоёрын хамт тийш нүүж очсон гэж тамаглаж болно. Бальжин хатан, Бүүвэй бэйл нарын тухай өөр өөр зохиолчид бичиж байсан ч нутаг усны нэрийг тодорхой дурдаагүй байдаг. Гагцхүү Өвөрмонголын зохиолч Бодонгууд Абида болон шастирч Түгэлдэр Тобев нар Балжин хатны төрсөн нутгийг Түмэдийн Алтан ханы харьяат нар амьдарч байсан Хөх хотын ойролцоох Хатан голын (Хуанхэ) бэлчээр хэмээн илүү тодорхой заажээ. Бүүвэй бэйл нь Эргүнэ голын сав газрыг эзэмшдэг байв. Эндээс үзвэл хори монголчуудын дээд өгөгдөл Хатан гол болон Эргүнэ голын бэлчээрээр нутаглаж байжээ. Эргүнэ, Хатан гол хоёрын хоорондох зай нэлээд хол гэдэг нь газрын зургаас тодорхой харагдана. Алтан хан бол түүхэнд алдартай зүтгэлтэн, харин Бүүвэй бэйл тийм биш юм. Буриад Монголын эрдэмтэн Ш. Б. Чимитдоржиев Бальжин хатныг Цагаан-Лөвсөнгийн гэр бүлд төрсөн гэж тодорхойлдог. Хувилбар бүр өөрийн гэсэн дэмжигчидтэй. Нэгдсэн санал байхгүй. Энэ нь сэтгэл гутраам бодолд хөтөлнө. Урьд цагт, Балжин хатны үед хори монголчуудын дунд түүхээ бичгээр үлдээх хүн байгаагүй бололтой. Цаг хугацаа өнгөрөхөд бичиг үсэгтэй хүмүүс бий болсон ч түүх улам алсарч, замхаран, таамаглал, эргэлзээ улам бүр нэмэгдсээр байв. Үр дүнд нь бидэнд байгаа зүйл бол: олон хувилбар, ямар ч тодорхой баримт үгүй, бүх таамаглал нь ард түмний дунд байсан домог ярианд нэмэгдсэн төдий юм. Ноцтой судалгаа байхгүй бололтой. Тийм судалгаа хийх боломжтой ч юм уу? Үүнээс юу нь үнэн, юу нь зохиомол болох нь мэдэгдэхгүй. Түүнчлэн уран зохиолын зохиолчид уран үгээр өрсөлдөхдөө бодит байдалтай огт нийцэхгүй тэс өөр зураглалуудыг гаргасан бөгөөд үүнд бодит зүйл байх боломжгүй. Гэвч Бальжин хатны түүхэн замналд Хянганы даваа, тайгын шигүү ой, гол мөрөн, өргөн уудмыг туулсан байх ёстой. Энэхүү аяллын тухай домогт хори монголчуудын дээд өгөгдлийн дуу болох «Хянганы голын болжмор» дуу өнөөг хүртэл ард түмний дунд эгшиглэсээр байна.

Эрт урьд цагт нүүдэл хэдэн жилээр үргэлжилдэг байжээ. Өвөр Монголоос Барга Монгол хүрэх зам гурван жил үргэлжилсэн нь гайхах зүйл биш юм. Өвөрмонголын зүүн хойд хэсэг болох Хөлөнбуйрт хүмүүсийнхээ хамт ирсэн Балжин хатан Дай Хунтайжийн эхнэр болов. Хурим дээрээ тэрээр өөрөө зохиосон дуугаа дуулжээ. Хожим нь энэ дуу хурим дээр дуулагддаг ардын дуу болсон гэж ярилцдаг. Үг нь энд байна:

Алсын уудам нутагтаа

Адууны унага сургана

Ахмад настнууддаа

Амттан бүхнээ барина…

Тэрээр Бүүвэй бэйлийн бэр болж, амар тайван, хангамжтай амьдрах тавилангүй байсан бололтой. Тэрээр хори буриадуудын дээд өгөгдлийг одоогийн амьдарч буй нутагт нь авчирсан албадлагын гавьяа байгуулсан юм. Түүхийн судалгаанаас харахад XVI зуун гэхэд эмэгтэй хүний үүрэг роль буурч, хэрэв сурвалжжит бус бол баатар болох төвшинд байв. Бүүвэй бэйлийн захирч байсан солонуудын (солонгосчуудтай андуурах нь бий) нутагт эмэгтэйчүүд ямар ч эрхгүй байсан байх талтай. Ялангуяа тэнд тэд харийнхан байв. Гэвч Бальжин хатны тавилан зарим монгол эмэгтэйчүүд нийгэмд өндөр байр суурь эзэлж байсныг харуулдаг. Бүүвэй бэйл бэртэйгээ ойлголцож, хэлээ ололцохыг хичээгээгүй бололтой. Мөн өтөлсөн Бүүвэй бэйл хүүгээ өөрөө гэрлүүлчихээд, ажил, эзэмшлийнх нь залуу залгамжлагч болсон хүүдээ яагаад тийм их гомдсон нь тодорхойгүй. Тэрээр амьдралынхаа эцсийн өдрүүдийг Халх Монголын Эрдэнэ Зуу хийдэд шавилж, сахил хүртэн өнгөрүүлсэн гэдэг. Энэ мэдээлэл хаанаас гаралтай нь мэдэгдэхгүй ч ийм сураг байдаг. Бүүвэй бэйлийн эзэмшил болон өргөө хаана байсан тухай тодорхой баримт байхгүй. Гэсэн хэдий ч Бодонгууд Абида Эргүнэ гол дээрх Хүлиэр-Хайрхан уулын тухай дурдсан бөгөөд түүний энгэрт эртний барилгын үлдэгдэл хадгалагдан үлджээ.

Базаргуро Цынгуев 2004 оны 9 дүгээр сард Хайлар хотод Бодонгууд Абидатай уулзаж ярилцах боломж олдсон юм. Мэдээж тэд Балжин хатны тухай ярилцсан. Бодонгууд Абида бол боловсролтой, түүх сайн мэдэх, Өвөрмонголын буриад монголчуудын удирдагчдын нэг, Хайлар хотод амьдарч байсан хүн гэдгийг хэлэх хэрэгтэй.

Олон жил төрийн албанд ажилласан. Бодонгууд Абида 1913 онд төрж, 2006 онд 93 насандаа таалал төгсчээ. Ярианаас үзвэл Балжин хатан тулаан, дайнд оролцоогүй нь тодорхой болов. Магадгүй тэрээр манж нар Монгол нутаг руу цөмрөн орохын эсрэг байсан бөгөөд энэ тухайгаа ярьж байсан байх боломжтой. Балжин хатны амьдарч байсан жилүүдэд манжийн эзэн Нурхач хамгийн идэвхтэй ажиллаж байсан юм.

Улаан-Үдийн зарим эрдэмтэд, жишээ нь Д. .Цыбикдоржиев Бальжин хатан манжийн дарангуйллын эсрэг илэн далангүй эсэргүүцэж байсан, яг энэ шалтгаанаар алуулсан гэж бичсэн байдаг ч энэ нь боломжгүй зүйл юм. Залуу хатан болон өтөл ханы бодлын чиглэл огт өөр байсан бөгөөд нэгдэх боломжгүй байв. Зарим хан, ноёдын бодлоор монголчууд манж нартай нэгдэх ёстой байв. Бүүвэй бэйлийн залуу эхнэр Балжин хатныг манжийн эсрэг байсныг мэдэж, уур хилэн, атаархал, хардалдаа хөтлөгдөн ханыг бэрийнх нь эсрэг турхирчээ. Тэдний хооронд тайван байдал тогтоох боломжгүй байв. Товчхондоо, нөхцөл байдал бүхэлдээ Балжин хатны эсрэг эргэж, эцэг хүү хоёрын харилцаа бүрэн тасрахад хүргэжээ.

Дай Хунтайжийг эцгийнх нь дайчид Кондуйд уу, эсвэл Тура голын эрэг дээр барьсан уу гэдгийг бид тодорхой мэдэхгүй. Хувилбарууд өөр өөр байна. Гэхдээ Оргосон маршрут болон Бальжин хатны нас барсан газар ойролцоогоор тодорхой байдаг. Ийм нэгэн зургийг төсөөлөөд үзэе. Бальжин хатан хорийн 11 овгийн зарим хүмүүстэй хамт Бүүвэй бэйлийн дайчид ирсэн Кондуйгаас зугтаж, Адун-Чолуунд хүрч, Ононы эрэгт очиж, одоогийн Акша гүүрний орчмоор гол гатлав. Амьсгаа авах зав байсангүй, мөрдлөг ойртсоор байв.

Сэтгэл түгшсэн аянчид Алханайн баруун талд байх Үрэй, Тулутай голуудад хүрэв. Энд эзгүй, зэвхий газрууд байв. Цаашлахад өндөр хад асга, том чулуунууд харагдаж, домогт дурдсанаар тэдгээрийн сэвэнд өндөр моднууд савлан мөргөж байх шиг санагдана. Өндөр хад дээр махчин шувууд, бүргэд үү, тас уу, хар далавчаа дэвэн нэг газраас өөр газар руу нисч, зарим нь бодолд дарагдан, хумигдсан байрлалаараа удаан хугацааны өмнө хатсан мэт харагдана. Аянчид Тура голд хүрэв. Энэ гол дээр байсан хорийн 11 овгийн хүмүүс Бүүвэй бэйлийн хэрцгий дайчид буюу харцаганы саварт орсон жүнжүүртэй адил байв. Кондуйд тэд зөвхөн Дай Хунтайжийг буцааж авч явсан гэж ярьдаг.

Балжин хатан хоёр дахь мөрдлөгийн үеэр буюу Алханайн ойролцоо, Тура голын дэргэд баригджээ. Хүмүүсийг аюулд оруулж болохгүй гэж шийдсэн Балжин хатан өөрөө мөрдөгчдөд бууж өгөв. Бальзино тосгоноос холгүй нэгэн жижиг дэнж байх бөгөөд тэнд түүний толгойг авчээ. Бүх домог яриа хуурамч шинжтэй бөгөөд тухайн үеийн ард түмний аман зохиолын үлгэрийн хэв маягийг хадгалсан байдаг…

Тушаалыг биелүүлсний дараа Бүүвэй бэйлийн дайчид буцах замдаа бэлдэж эхлэв. Баригдсан хүмүүс, ачаа тээш, олзоо тоолж байв. Мэдээж тэд урт мөрдлөгөөс ядарч, уурлаж, хувцас нар нь урагдаж, тамир нь барагджээ. Балжин хатан болон бусад оргогчдын эд хөрөнгийг үхэр тэргэнд ачиж, зүүн дахин чиглэсэн шулуун замыг сонгон хөдлөв. Гэвч шууд л саад бэрхшээл тугарч эхлэв. Тэргэний хүрд хэмхэрч, морьд унаж, зарим нь явган явахаас өөр аргагүйд хүрэв. Тосдоогүй тэрэгний чихрах дуу, дайчдын дарга нарын хараал, ядарсан морьдын дээр ташуур исгэрэх дуу энэ бүх шуугиан алсын уулын хорийн хамгийн алсын нутаглах газруудад шөнийн цуурай болон тод сонсогдоно. Хариуд нь ноход хуцаж, гэр доторх хүмүүс айж эмээнэ. Ононд хүрээд Бүүвэй бэйлийн дайчид хурдан шилжихийн тулд хүнд эд зүйлс болон авсан сав суулгаа хаяж эхлэв. Тэр цагаас хойш хүмүүс энэ газруудыг тэнд үлдсэн эд зүйлсийн нэрээр нэрлэх болжээ.

Энэ газруудыг Балжин хатны дурсгалт газрууд гэж хэлж болно. Төгөлдөр Тобоев, Вандан Юмсунов болон бусад зохиолчдын материал, мөн логик дээр үндэслэн эдгээр үйл явдал ойролцоогоор 1594-1600 оноос 1615 оны хооронд болсон гэж хэлж болно. Энэ үед хори буриадын дээд өгөгдлийн нэг хэсэг Капцегайтуй, Кайластуй тосгодын орчмоор Эргүнэ голыг гаталж, Кондуй балгасанд хүрч, тэнд амьдарч, цааш мөрдлөгөөс зүглэн Байгалийн чанад руу оргожээ.

Энэ тухай яруу баялаг, мэдээж Оросын яруу зүйлийн олон зүйлийн адил бодит бус байдлаар Фёдор Бальдауф (1800-1839) «Авван ба Гайро» поэмондоо бичсэн бөгөөд уншигчдад дэлхийн үзэл болон өнгөрсөн үеийн тойм зураглалыг тэлэхийн тулд уншихыг зөвлөж байна. Мөн монголчуудын түүх, шастирыг судлах хэрэгтэй.

Зураг дээр: «Балжин хатан». Зураач Балжинима Доржиевын бүтээл. XVI зууны эцэс буюу XVII зууны эхээр Бальжин хатан нөхөр Дай Хунтайжи болон хори ард түмний хамт Хатан голын эргээс Эргүнэ хүртэл, тэндээс Кондуй балгас руу болон цааш нүүдэлчлэн очжээ. Хори гэдэг нь Байгаль нутгийн бүсэд амьдардаг хори буриадууд бөгөөд ихэнх нь Агын Буриадын тойрогт амьдардаг.

Орос хэл дээр: https://proza.ru/2026/02/03/162