БИ МОНГОЛ

Михаил Иванович Сердюков (төрөхөд нь Бароно Силингинов буюу Бароно Имегенов гэдэг байв.  Монгол гаралтай Оросын дээдэс, худалдаачин, усан замын мэргэжлээд бие даан суралцсан гарамгай инженер. Тэрээр XVIII зуун ба XIX зууны эхэн үед Орос гүрний тээврийн гол судас болж, шинэ нийслэл Санкт-Петербург хотыг цогцлоон хөгжүүлэх, хүнсний аюулгүй байдлыг хангахад онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн Вышневолоцкийн усан замын системийг аварч, хөгжүүлснээрээ алдаршжээ. Тэр бол XVIII зууны Европын хамгийн том усан замын байгууламжийг бодитоор бүтээгч юм (Википедиа).

   Бароно Имэгэн Европын цонхыг нээхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн тухай өнөөдөр нэвтэрхий толь заалтууд, түүний дотор Википедиад ч бичсэн байдаг. Түүний цадигийг олон судлаачид шинжлэн судалжээ. Түүнийг Монгол хүн байсныг Синодын бичиг хэргийн газарт байцаагдах үед нь тогтоосон байдаг. Байцаалтын шалтгаан тодорхойгүй ч Синодын газар нь Үнэн алдартны сүмийн гүйцэтгэх байгууллага байсан тул сүмийн хэрэг явдалтай холбоотой байсан нь дамжиггүй. Байцаалтын үеэр Михаил Иванович Сердюков хуучин сүмийн урсгалынх (старообрядец) байсан бололтой. Гэвч түүний суут ухаан шашины хэрүүл тэмцлээс хавьгүй илүү өндөр, далайцтай байсныг дараагийн амьдрал нь харуулсан юм.

Байцаалтын үеэр тэр өөрийгөө Монгол хүн гэж мэдүүлж, уул нэрээ болон эцгийнхээ нэрийг Имэгэн-Силиген буюу Силиген Зонтохонов гэжээ. Тэдний өвөг дээдэс амьдарч байсан голын нэрээр эцгийг нь Сэлэнгэ Зонтохоной гэдэг байсан болов уу.

Түүнийг багадаа буддын хийдэд шавилж байсан гэж бичдэг. Гэвч тэр хийд хаана байсан нь тодорхойгүй. 1691 онд 13 настай хүүг Сэлэнгэ голын хөвөөн орчмоос гетман Демьян Многогрешныйгийн хүүхдүүд олзлон авч, Енисейск руу казак Иван Волосов түүнийг зөөн хүргэж, Москвагийн даамал Иван Михайлович Сердюковт 10 рублиэр худалджээ.

Гэвч эдгээр тэмдэглэлээс гадна Ф.А.Головины (1650–1706) үйл явдлын мөрөөр шууд хөтөлсөн “Статейные списки” хэмээх баримтууд байдаг. Харин Михаил Сердюков насан туршдаа шал өөр ертөнцөд амьдарч байгаад өтөл насандаа мэдүүлэг өгсөн юм.

Тэрхүү жагсаалтаар бол Бароно Имэгэн нь Сүхээ (Чикой) болон Сэлэнгэ голын ойролцоо нутагладаг байсан табангуут тайж Заб-Эрдэнийн хүү аж. Тайж хүүгээ өөрийн дүү Тюрлюсунд өгч хүмүүжүүлсэн бөгөөд орос харьяат болоод 1689 онд Сэлэнгийн хэрэмд нүүж очиход түүнтэй хамт Заб-Эрдэнэ тайжийн хүү ирсэн нь тодорхой болжээ. Фёдор Удачин Тюрлюсун, түүний эхнэр, зарц нар болон Бароно нарыг байцаасны дараа тэднийг Удинскийн хэрэмд хүргэж, мөнгөн тэтгэмж тохируулан, Ф.А.Головин тэдэнд торгон давуу бэлэглэжээ. Байцаалтуудад Сүхээ (Чикой) гол, «Чекойский окрог» ойр ойрхон дурдагддаг. Бароно Имэгэн нь өнөөдөр ч Сүхээ, Сэлэнгэ дагуу амьдарч буй Байгалийн чанад дахь цонгол гаралтай байх магадлал өндөр.

Хүү Иван Михайлович Сердюковт хэрхэн очсон нь тодорхойгүй бөгөөд түүнийг үнэхээр зольж аваад, баптисм хүртээн хүүгээ болгож, өв залгамжлагчаараа зарласан байх талтай. Үгүй бол Бароно яаж ийм амжилтад хүрч чадах билээ? Эцэг нь 1700 онд Москвад нас барах хүртлээ хөрөнгөө Михаилд уламжлуулан үлдээж, тэрээр хаа явсан газар нь дагаж, суралцаж байв. Европ руу цонх нээсэн Монгол хүүгийн хувь тавилан ингэж эхэлжээ.

Иван Михайлович Сердюков нас барсны дараа хүмүүс Михаил гэж нэрлэх болсон Бароно Москвагийн худалдаачин Матвей Григорьевич Евреиновын мухлагт ажиллаж байхдаа хаан I Пётртой (1672–1725) танилцжээ. Залуу Михаил Сердюков хаанд таалагдаж, 1700 онд түүнийг Новгородын худалдаачдын дансанд бүртгэж, гүйцэтгэх ажил даалгахыг зарлигдсан байна. Михаил Иванович армид хүнсний зүйл нийлүүлэх ажил эрхэлж, Москвагийн Орос улс оролцсон Хойд зүгийн дайны (1700–1712) үеэр нийлүүлэлтээ нэмэгдүүлжээ. Даүнд Шведийн эвсэл ялагдсан билээ.

27 насандаа буюу 1705 онд хэдийнэ хөрөнгөжсөн Михаил Иванович гэрлэв. Түүний эхнэр нь Новгородын гаалийн бичээчийн охин Анна Филипповна байлаа. Энэ гэрлэлт ашигтай болж, нийгмийн байposition, хүндэтгэлтэй болсноор Вышний Волочёкийн ойролцоо газар түрээслэн, архины үйлдвэр барих боломж олдсон юм.

Тэр үед I Пётр хааны хөлсөлсөн Голландын мэргэжилтнүүд Вышневолоцкийн сувгийг барьж байв. Барилгын ажлын явцад Михаил Сердюков алдаануудыг олж харан, гидротехникийг сонирхож, усан замын ухаанд суралцаж эхэлжээ. Манайхны “бороо ухаан” гэж нэрлэдэг монгол хүний хурц ухаантай тэрээр нөхцөл байдлыг алсын хараатай, нэвт шувт харж чаддаг байв.

Суваг бүтэлгүйтэж, тааруу ажиллаж байлаа. 1718 оны хавар хаврын шар ус шлюзийг эвдэж, сувгийн ажил зогсов. 1718, 1719 онуудад Михаил Сердюков I Пётр хаанд сувгийг дахин сэргээн барих санал тавьж, улмаар хааны урилгаар Санкт-Петербургт очиход Пётр хаан түүнд Вышневолоцкийн сувгийн системийг шинэчлэн байгуулах төлөвлөгөөг үзүүлж, Францын гидротехникч Буйегийн «Голын усыг чөлөөтэй урсгах аргуудын тухай» номыг гардуулжээ.

Энэ номыг уншсаны дараа Михаил Сердюковт шууд хэд хэдэн гениальны төлөвлөгөө төрсөн бөгөөд тэрээр тодорхой ажил, тодорхой хүмүүсийг үнэлдэг I Пётрт танилцуулсан биз ээ. Шлюзийн доогуур Цна голд цутгадаг Шлина голыг хаавал, шлюзүүдийн хоорондох хэсэгт Цна голтой нэгдэж, сувгийн усны түвшинг нэмэгдүүлэхийн хамт Шлинагийн усыг Цна-Мста болон Тверца руу чиглүүлэх боломжтойг Михаил Иванович харжээ. Энэ нь шлюзүүдийг нээхээс хамаарах байв.

Агуу дээдсийнхээ стратегич монгол ухаанд байдагчлан тэрээр дүр зургийг бүхэлд нь дээдээс томоос харж байлаа. Үүний дараа усан замын хөдөлгөөнд саад болж буй Цна голын хэсгийг тойрон гарах шлюз бүхий өөр нэг суваг байгуулж, Цна дээр хэдийнэ байгаа шлюз дээр ус асгагч хийснээр Тверецкийн сувагт шаардлагатай усны түвшинг хангахаар тооцоолжээ.

Цаашлаад Цна голыг Тверецкийн сувгаас дээш далангаар хааж, усан сангаа байгуулах хэрэгтэй байв. Тэрээр энэ замд үе үеийн горим тохируулах нь зүйтэйг ойлгожээ: усан сангийн усыг хуримтлуулж, хөлөг онгоц ирэх үед урсгах. Ийм зүйл тус ажилд ч, хилийн чанадад ч байгаагүй тул Михаил Ивановичийг зөвхөн Оросын бус, Европын гарамгай гидрограф хэмээн нэрлэсэн юм.

Михаил Иванович Сердюков өөрийгөө суут гидротехникч, барилгын ажлыг зохион байгуулагч гэдгээ харуулжээ. Түүнчлэн тэрээр эдийн засагч байсан бөгөөд бүх ажил хямд төсөр зардлаар бүтэж байв. Сувгийн систем 1722 онд дахин усан замын хөдөлгөөнд оржээ. Усан сан бүхий даланг 1741 онд барьж дуусгасан байна.

Википедиа-д тэмдэглэснээр: «1719 оны 6 сарын 29-нд хааны зарлигаар Михаил Иванович Сердюковт Вышневолоцкийн суваг болон шлюзүүдийг хувийн эзэмшилд шилжүүлжээ. 1722 он гэхэд Сердюков суваг, шлюзийн засварыг дуусгаж, сувгийн нэвтрүүлэх чадвар хоёр дахин нэмэгдэв. Цна гол дээр 1740–1741 онд 6 кв. км талбайтай зохиомол усан сан (Заводское) байгуулсан нь усыг хуримтлуулж, сувгийн усны түвшинг барих боломжийг олгожээ».

Мэдээж, Орост байдагчлан Бароно буюу Михаил Сердюковт олон атаархагчид, дайснууд бий болов. Тэдний дунд орлогогүй болсон артелиуд, сувагт газраа ашиглагуулсан хийдийн эрх баригчид байлаа. Сердюковын хөрөнгө рүү халдаж, арьс ширний үйлдвэрийг нь шатаажээ. Харин I Пётр хамгаалалтыг чангаруулж тусалсан юм. Михаил Иванович Сердюков сувгийн үйл ажиллагааг дэмжээд зогсохгүй, өөрт нь болон төрд шаардлагатай хөлөг онгоцнуудыг барьж байв. I Пётр түүнд элэгсэг дотно хандаж, нөхөрлөдөг байв. Түүнд хоёр алтан бөгж бэлэглэжээ. Европ руу цонх нээсэн монгол залуу эзэн хааны найдвартай хамтран зүтгэгч болсон юм. Учир нь түүнд аль ч эзний ордонд байдаг бялдуучлал, худал хуурмаг зан байгаагүй билээ.

I Пётр нас барсны дараа төрийн дэмжлэг мэдэгдэхүйц суларч, санхүүжилт саатаж эхлэв. Түшмэдүүд, ялангуяа Миних, Михаил Ивановичоос Вышневолоцкийн сувгийн системийг хураан авахаар оролдож байлаа.

Елизавета Петровна хатан хаан I Пётрын журмын нөхдийг санан, 1742 оны 10 сарын 15-нд зарлиг гаргаж, Михаил Иванович Сердюковыг үе уламжлах дээдэс (дворянин) болгожээ.

Түүний ухаан, сийрэг зан Орост шаардлагатай байсан тул 1744 онд Михаил Ивановичид Мста гол дээрх Боровицкийн харгиаг цэвэрлэх ажлыг зардал нөхөн олгох нөхцөлтэйгөөр даалгажээ. Сердюков юу хийсэн бэ? Тэрээр голын цутгалуудыг далангаар хааж, Мста голын ёроолыг ил гарган, улмаар зуны улиралд харгиаг цэвэрлэх боломжийг бүрдүүлжээ.

Википедиагаас үзвэл: «Михаил Иванович Сердюков 1754 оны 12 сарын 4-нд нас барж, Николаевскийн Вышневолоцкийн сүмийн Богоявленскийн сүмд буяны ном уншуулан, 1772 он хүртэл Вышний Волочёк хотын төвд (хоёр Торгоны эгнээний хооронд) байсан хуучин сүмийн оршуулгын газарт оршуулагджээ (оршуулгын газар болон шороон шарил хадгалагдаж үлдээгүй). Городолюбля сүмийн нутагт (одоогийн Тверь мужийн Вышневолоцкий район дахь Городолюбля хэмээх газрын оршуулгын газар) Заводское усан сангийн хөвөөнд 1770-аад оны дунд үеэр Михаил болон Иван Сердюков нарын нэртэй дурсгалын хавтан бүхий кенотаф (бэлгэдлийн зангилаа) босгожээ. Энэхүү дурсгалын хөшөө өнөөг хүртэл хадгалагдан үлдсэн байна.

1774 онд Вышневолоцкийн суваг төрийн эзэмшилд шилжжээ. 1785 онд II Екатеринатай хатан хаан Вышневолоцкийн усан замаар аялсан юм. Аялалд оролцсон хатан хааны статс-секретарь Александр Васильевич Храповицкий нь М. И. Сердюковын зээ хүү байсан бөгөөд тэрээр өдрийн тэмдэглэлдээ: «1785 он … 6 сарын 23. Иоган Конрад Герард болон бусад гидротехникчид Сердюковын зохион бүтээсэн шлюзүүдийг шагнаж магтав; түүний алдар ажилд зориулж хөшөө босгохыг зарлигдов» гэж бичжээ.

Дараа жил нь Вышний Волочёкт дөрвөн гранит обелиск босгосон бөгөөд хоёр нь Тверецкийн сувгийн амсар дахь Тверецкийн шлюзийн талуудад, өөр хоёр нь М. И. Сердюковын эдлэн газрын дэргэдэх Заводское усан сангийн бейшлотын дэргэд байв.

1912 онд Городолюбля сүмийн нутаг дахь Михаил Иванович болон Иван Михайлович Сердюков нарын бэлгэдлийн суварга (кенотаф) дээр Вышний Волочёкийн оршин суугчид хөшөө босгожээ. 2006 онд Вышний Волочёк хотын вокзалын талбайд I Пётр болон М. И. Сердюков нарт зориулсан хөшөөг босгов.

– Хүү Иван Михайлович Сердюков (1721–1761) — Оросын Шинжлэх ухааны академийн дэргэдэх гимназийг төгссөн. Эцгээ нас барсны дараа Вышневолоцкийн системийг удирдаж байв. А. Н. Демидовын охин Анна (Евфимия) Акинфиевна Демидоватай гэрлэжээ. 1761 оны 10 сарын 15-нд зохиомол усан санд санамсаргүй байдлаар усанд унаж нас барав. Тэрээр Михаил (мөн Вышневолоцкийн системийг 1765 он хүртэл удирдсан), Пётр гэсэн хөвгүүдтэй, Екатерина (залуудаа Сафонова) гэдэг охинтой байсан бөгөөд охин Варвара нь генерал Я. А. Потёмкины анхны эхнэр болжээ.

– Охин Елена Михайловна Сердюкова (1723–1786), генерал-майор Василий Иванович Храповицкийтой (1719–1788) гэрлэсэн. Тэдний хүү Александр Васильевич Храповицкий (1749–1801) Сенатын обер-секретарь, дараа нь сенатор болжээ. Түүний хүрсэн ийм өндөр карьертаа нийслэлд тархсан цуу яриагаар эх нь I Пётр хааны нэр нь үл мэдэгдэх эмэгтэйгээс гарсан бузар охин бөгөөд Михаил Иванович Сердюковын гэр бүлд хүмүүжүүлэхээр өгөгдсөн гэдэг яриа нөлөөлсөн байж болох юм. Дашрамд дурдахад, Елена Михайловнагийн дүр төрхөд ази шинж чанар байдаггүй. Тэрээр I Пётрын охин, хатан хаан Елизаветатай ойр дотно нөхөрлөдөг байсан бөгөөд түүний төрсөн эгч Анна нь Голштинид 20 насандаа ирээдүйн эзэн хаан III Пётрыг төрүүлсний дараа нас баржээ. Елена Михайловна 1786 онд нас барж, түүний ач хүү Дмитрий Петрович Сушковын дурсамжаар Казань мужийн Свияжск хотод оршуулагджээ.

Бароно Имэгэний үр саднаас Оросын олон дээдэс, үйлдвэрлэгчид, зохиолчид, цэргийнхэн, төрийн зүтгэлтнүүдийн төгсгөлгүй зам эхэлдэг — Храповицкий, Лисаневский, Васьков, Кутузов, Юзефович, Кренке, Зубов, Бурнашов, Сафонов, Рылеев, Попов, Растопчин, Ураков, Сушков, Милюков, Кузнецов нарын гэр бүлүүд… Буриад-монголчуудын хэлдгээр: «Ганц хүнээс дэлхий дүүрнэ…»

Эхэндээ Оросын боол, хожим I Пётрын журмын нөхөр, Европ руу цонх нээсэн Орос болон дэлхийн гарамгай гидротехникч болсон табангуут тайж Заб-Эрдэнэ буюу дархан Сэлэнгэ Зонтохоны хүү, монгол залуу Бароно Имэгэний алдартай замнал ийм байна.

Орос хэл дээр: https://proza.ru/2026/02/03/155

__________________

Зураг дээр: Вышний Волочёк, Бароно Имэгэн болон I Пётр хааны хөшөө. 2006 он. Барималч Юрий Викторович Злотя