МАРТАГДСАН ЗАСАГТ ХААНУУД

Түүхийн зарим үйл явдал олны ой санамжид үлддэг.

Харин зарим нь цаг хугацааны эрхээр мартагддаг.

Гэвч мартагдсан бүхэн ач холбогдолгүй байсан гэсэн үг биш билээ.

Батмөнх Даян хааны үед монголчуудыг Зургаан түмэн Монгол, Дөрвөн түмэн Ойрад хэмээн нэрлэж байв. Зургаан түмэн Монгол нь Зүүн, Баруун хоёр гарт хуваагдаж, Зүүн гурван түмэнд Цахар, Халх, Урианхай, Баруун гурван түмэнд Ордос, Түмэд, Юншээбү багтаж байжээ.

Даян хаан 11 хүүдээ эдгээр түмэн, отгийг хуваан захируулснаар XVI–XVII зууны Монголын улс төрийн үндсэн бүтэц бүрэлдсэн юм. Ууган хүү Төрболдын удам Их хааны суурийг залгамжилж, Цахар түмнийг төв болгон Бодь Алаг хаанаас Лигдэн хаан хүртэл Монголын их хаадын угсааг үргэлжлүүлжээ. Харин гутгаар хүү Барсболд Сайн алаг жонон Баруун гурван түмэн болох Ордос, Түмэд, Юншээбүг захирч, түүний үр удам Алтан хан, Гүнбилэг мэргэн жонон зэрэг нэрт ноёдыг төрүүлэн, Өвөр Монголын баруун хэсгийн улс төрийн гол хүч болжээ.

Халх түмэн нь Арын долоон отог, Өврийн таван отгоос бүрдэж байв. Даян хаан Өврийн таван отгийг Алчболдод, Арын долоон отгийг отгон хүү Гэрсэнзэд захируулжээ. Хожим Арын долоон отогт зургаан отог нэмэгдсэнээр Ар Халх нийт арван гурван отогтой болсон байна.

Гэрсэнзийг нас барсны дараа их хатан Ахай Ар Халхын арван гурван отгийг долоон хүүд нь хуваан өгсөн нь хожмын Халхын долоон хошууны эхлэл болсон юм. Энэ долоон хүүгийн үр удмаас Халхын дөрвөн аймаг бүрэлджээ. Ашихай дархан хунтайжийн удам, мөн Далдан Хөндлөн, Саму Буйма нарын удам Засагт хан аймгийн, Онохуй Үйзэн ноёны удам Түшээт хан болон Сайн ноён аймгийн, Амин Дурал, Дарь нарын удам Сэцэн хан аймгийн үндэс болсон билээ.

Ашихай дархан эцгийн хунтайж цолыг өвлөн залгамжилж, Халхын ноёдын дунд тэргүүлэх байр суурийг эзэлж байжээ.

Үүнтэй холбоотой нэгэн сонирхолтой баримт бий. Манж Чин улсын Найралт төв хааны хоёрдугаар онд Халхын Засагт ханд олгосон тамганы уланд “Эрдэнэ бишрэлт Засагт хааны тамга” хэмээн сийлжээ. Харин Халхын бусад гурван хангийн тамганы уланд “хаан” бус “хан” хэмээн сийлсэн байдаг нь сонирхол татдаг.

(Доор Засагт хааны тамганы улны бичээс болон тамганы хайрцгийн гэрэл зургийг хавсаргав.)

1688 онд Засагт хан Шар амь үрэгдэж, Халх-Ойрадын дайн дэгдсэний дараа Халхын ноёд 1691 онд Манжид дагаар оржээ. Манжийн ноёрхол тогтохын хэрээр Хятадын худалдаачид, мөнгө хүүлэгчид Халхад олноор нэвтрэх нөхцөл бүрдсэн юм.

1912 онд Засагт хан Сономравдан нас нөгчив. 1915 онд Хиагтын гэрээ байгуулагдаж, Монголын тусгаар тогтнол Хятадын сюзерен эрхийн дор автономит байдлаар хязгаарлагдав. Улмаар 1919 онд Сюй Шүжэнгийн цэрэг Монголд орж ирэн, автономит засгийг татан буулгаж, Монголыг Хятадын дотоод муж болгохыг оролдсон билээ.

Харин XX зууны төгсгөлд Монгол Улс анхны Ерөнхийлөгчөө сонгоход хуучнаар Засагт хан аймгийн, өнөөгийн Говь-Алтай аймгийн нэрт сэхээтэн Л. Түдэв сонгуульд ялагдав. Тэр цагаас хойш Монголын нийгэм, эдийн засаг, үзэл санааны орчин эрс өөрчлөгдөж, улс орон шинэ сорилтуудтай нүүр тулсан билээ.

Эдгээр үйл явдлын хооронд үнэхээр холбоо байсан уу?

Эсвэл энэ бүхэн ердөө цаг хугацааны давхцал байсан уу?

Хариултыг түүх өөрөө өгөх биз ээ.

Гэвч нэгэн асуулт үлддэг.

Засагт хан Шар хэрхэн амь үрэгдэв?

Засагт хан Сономравдан үнэхээр бусдын гарт амиа алдсан уу?

Л. Түдэв яагаад ялагдав?

Түүхийн зарим асуулт хариултаа олдог.

Харин зарим асуулт ард түмнээс хариултаа нэхсээр байдаг ажээ.