Монгол Алтайн нуруунд орших хүрэл зэвсгийн үеийн археологийн томоохон дурсгалын нэг бол хиргисүүр юм.
Ховд аймгийн Дарви сумын нутагт орших Загал баатрын хиргисүүр нь хэмжээгээрээ онцгой анхаарал татдаг. Орон нутгийн албан ёсны мэдээлэлд уг байгууламжийг 11 метр орчим өндөр, 70 гаруй метр голчтой хэмээн тэмдэглэжээ. Нутгийн иргэд Өндөр овоо хэмээн ч нэрлэдэг.
Хиргисүүр нь хүрэл зэвсгийн үеийн нүүдэлчдийн оршуулга, тахилгын зан үйл, чулуун байгууламжийн архитектурыг илэрхийлдэг археологийн чухал дурсгал юм. Тэдгээрийн бүтэц, зохион байгуулалт нь тухайн үеийн хүмүүсийн ертөнцийг үзэх үзэл, өвөг дээдсээ дурсах уламжлал, хамтын хөдөлмөрийн зохион байгуулалтын талаар үнэ цэнтэй мэдээлэл өгдөг.
Монгол Алтайн бүс нутгийн хиргисүүрүүдийг судлахад төв чулуун байгууламжаас гадна гаднах чулуун хүрээ, дагуул байгууламж, тахилын хэсгүүдийн харилцан хамаарал онцгой ач холбогдолтой. Эдгээр нь хүрэл зэвсгийн үеийн нүүдэлчдийн зан үйлийн орон зай, оршуулгын архитектурын хөгжлийг тодруулах археологийн хэрэглэгдэхүүн болдог.
Загал баатрын хиргисүүрийн нэртэй холбоотой нутгийн аман уламжлал, домог яриа ч судалгааны сонирхол татна. Гэхдээ домогт өгүүлдэг баатрын түүх болон археологийн бодит он цаг, оршуулгын эзний хэн болох асуудлыг тусад нь авч үзэх шаардлагатай.
Энэхүү дурсгалыг Монгол Алтайн бусад хиргисүүр, буган чулуун хөшөө, хүрэл зэвсгийн үеийн цогцолборуудтай харьцуулан судлах нь Монголын эртний нүүдэлчдийн түүх, соёлын онцлогийг тодруулахад чухал ач холбогдолтой.
ЗАГАЛБААТАР НЬ МАНЖИЙН СААРАЛ ЖАНЖИН БАЙЖЭЭ
Ховд аймгийн Дарви суманд, Замилаа богдын ар бэлд Монголын хамгийн том, Азидаа 3-т ордог хиргисүүр бий. Өндөр нь 11, тойргийн хэмжээ нь 70 орчим метр. Үүнийг Загалбаатарын хиргисүүр гэлцэнэ.
Зүүнгар-Манжийн дайны үед Саарал гэдэг нэртэй жанжин Манжийн нэгэн гарын цэрэг захирч явсан байдаг.
Зүүнгарчууд Манжийн Саарал жанжныг шархдуулан хөөж явахдаа нэгэн хар уулан дээрээс товхыг нь харваж унасан ба харвасан уулыг Хараат, нөгөөхийг нь Товх гэж нэрлэх болсон гэнэ. Тэгээд Саарал жанжныг барьж, морьтой нь босоогоор нь оршуулсаны дурсгал тэр Загалбаатарын хиргисүүр юм гэв.
Буурлыг заримдаа загал гэдэг. Загал тэх гэх юм бол бууралтаж яваа тэхийг хэлнэ. Буурал зүсний морийг Загал морь ч гэх нь бий. Бууралтаж яваа хүнийг “Загал толгойлчихоод” гэж бас хэлдэг.
Зүүнгарыг бут цохисон хойно Зүүнгарын Зайсан Дондогмаанж гэнэт бослого гарган Илид суурьшсан манжийн дарангуй цэрэг, захиргааг бут цохих үед жанжин Банди, Уянгу нар баригдахгүйн тулд амиа хорлож, харин Саарал жанжин нь тугаа хээр хаяж, тамгаа нуугаад зугтаасан. Эргэж Шигширгэ нартай дахин цэрэглэн Дондогмаанж, Амарсанаа нарыг бут цохихоор ирсэн боловч дахин бут цохиулаад Ордос чигт зугтжээ. Манжийн Саарал гэдэг жанжны бодит түүх ийм ажээ.
Гэрэл зургийг С.Бат-Эрдэнэ


Discussion about this post