МОНГОЛЫН МӨНГӨНИЙ ТОГТОЛЦООНЫ 800 ГАРУЙ ЖИЛИЙН ТҮҮХ

Их хаан Чингис 1206 онд Монголын нэгдсэн тулгар төрийг байгуулсны дараа алт, мөнгөн зоос цутгуулан гүйлгээнд хэрэглэж байжээ. Монголбанкны түүхэн мэдээлэлд эдгээрийг “Сүхэс” хэмээх алт, мөнгөн зоос байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Чингис хааны нэртэй зоос цутгагдаж байсныг харуулах чухал баримтын нэг нь өнөөдөр Британийн музейн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй алтны зоос юм. Музейн бүртгэлд уг зоосыг 1206–1227 онд Самаркандад цутгасан, Чингис хааны үеийн зоос хэмээн тэмдэглэсэн байна. (British Museum)

1227 онд Монголын эрхшээлд байсан Хятадын нутагт цаасан мөнгөний нэгэн хэлбэр хэрэглэгдэж эхэлсэн тухай Монголбанкны түүхэн мэдээлэлд дурддаг бөгөөд тус байгууллага үүнийг “дэлхийд анх удаа цаасан тэмдэгт хэвлүүлж, гүйлгээнд хэрэглэсэн” гэж тайлбарладаг. Харин дэлхийн мөнгөний түүхийн өргөн хүрээнд авч үзвэл Хятадад цаасан мөнгөний хэрэглээ XI зуунд буюу Монголын эзэнт гүрэн байгуулагдахаас өмнө бий болсон байв. Иймээс 1227 оны тухай мэдээллийг Монголбанкны түүхэн тайлбар гэдгийг тодорхой ялгаж авч үзэх нь зүйтэй.

1236 онд төрөл бүрийн хэлбэр, хэмжээ, жинтэй байсан зоосыг нэгтгэн ижил хэмжээ, жинтэй зоос цутгах “Мөнгөний шинэтгэл” хийсэн гэж Монголбанкны түүхэнд тэмдэглэжээ. Улмаар 1241 онд “Их Монгол улсын мөнгө” нэртэй зоосыг “Нэг” гэсэн тоон тэмдэглэгээтэйгээр гаргасан байна.

Мөнх хааны үед 1253 онд “Мөнгөний хэрэг эрхлэх хэлтэс” хэмээх мөнгөн гүйлгээг зохицуулах байгууллага байгуулсан бөгөөд Монголбанк үүнийг орчин үеийн ойлголтоор банкны шинжтэй анхны байгууллага хэмээн тайлбарладаг.

Хубилай хааны үед цаасан мөнгөний тогтолцоо улам боловсрон хөгжжээ. 1260 онд Хубилай хаан “Чжунтун чао” хэмээх шинэ цаасан мөнгийг гаргасан бөгөөд орчин үеийн судалгаагаар уг мөнгө нь мөнгөнд уягдсан байжээ. Энэ нь Монголын эрхшээл дэх Хятадын мөнгөний тогтолцоог шинэчлэн зохион байгуулах чухал алхам болсон бөгөөд Хубилайн 1260 оны шинэчлэл нь цаасан мөнгийг нэгдсэн тогтолцоонд оруулсан чухал үе гэж судалгаанд үздэг. (Wiley Online Library)

Монголбанкны мэдээлэлд мөн Хубилай хааны үед 1260 онд Хархоринд “Мөнгө тушаах банк” байгуулж, улмаар 1282 оноос худалдааны төвүүдэд “Олон замд тэгшитгэх банк” нэртэй салбарууд байгуулан ажиллуулж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг.

Ийнхүү Монголын эзэнт гүрний үед алт, мөнгө болон бусад металлаар хийсэн зоос, цаасан мөнгө зэрэг олон төрлийн төлбөрийн хэрэгслийг ашиглахаас гадна мөнгө гаргах, гүйлгээг зохицуулах, хуучирсан мөнгөн тэмдэгтийг татан авах зэрэг үйл ажиллагааг төрийн хэмжээнд зохион байгуулах тогтолцоо бүрэлджээ. Монголбанкны мэдээллээр Монголын эзэнт гүрний хаанчлалын үед алт, мөнгө болон бусад металлын зоос, цаасан тэмдэгтийг 100 гаруй удаа гүйлгээнд гаргаж хэрэглэж байжээ.

Энэ бүхнээс үзэхэд Монголын эзэнт гүрэн зөвхөн асар уудам нутаг дэвсгэрийг улс төр, цэргийн хүчээр нэгтгэсэн төдийгүй худалдаа, татвар, мөнгөний эргэлт, санхүүгийн зохицуулалтыг хамарсан өргөн хүрээний эдийн засгийн тогтолцоог хөгжүүлж байсныг харж болно.

Монголын нутаг болон Монголын эзэнт гүрний үед хэрэглэгдэж байсан эртний цаасан мөнгөн тэмдэгтүүдийн талаарх тайлбарыг зургаас уншина уу.